Ds. Rienk Lanooy
Ik moet u iets bekennen: al vele jaren moet ik het uit zien te houden met een vorm van apodophoria. Het is dragelijk moet ik zeggen en als het opspeelt dan vooral in de loop van de maand april. Daarna gaat het weer over. Voor wie het niet weet: apodophoria is de gemoedstoestand van de gierzwaluwadept wanneer hij de eerste vogels weer te horen en zien krijgt.
Want het voorjaar is voor mij pas echt begonnen als ik de gierzwaluwen weer om ons huis zie vliegen, meestal zo rond eind april, begin mei. Ik schrijf wel ‘zie vliegen’, maar het begint altijd met ‘horen vliegen’, vanwege het karakteristieke geluid dat de vogels maken. Eigenlijk behoren gierzwaluwen niet tot de zwaluwensoort (tot zover mijn beperkte vogelkennis), maar als de Spreukendichter het over een zwaluw heeft, schaar ik daar voor het gemak ook de gierzwaluw onder.
Want wat ze met elkaar gemeen hebben en met vogels in het algemeen, aldus de dichter, is dat ze zo op ‘t oog alle kanten uit vliegen zonder dat het een doel lijkt te dienen. ‘Lijkt’, zeg ik expres, want natuurlijk vliegt een vogel niet doelloos rond, maar de dichter wil er iets mee verduidelijken: Zoals een vogel wegvliegt, zoals een zwaluw wegwiekt, zo vervliegt een ongegronde vloek (Spreuken 26:2).
Deze spreuk maakt deel uit van een hoofdstuk over dwaasheid, en bijbels gesproken gaat het bij dwaasheid niet over gebrek aan kennis, maar over een gemis aan levenswijsheid, die is verbonden met de ‘Weisung’ van de Tora. De dichter wijst op de gevaren van nonchalant en gemakzuchtig veroordelen en vervloeken; zo’n vloeck, die sonder oorsake is treft geen doel, ze vervliegt in het luchtledige.
Je zou zeggen: niet erg, maar we weten inmiddels uit de propagandatechniek dat woorden, oordelen, ook die ongegrond zijn, als ze maar vaak genoeg worden gebezigd, toch ergens landen in ons gemoed. Fictie wordt feit.
Een van de twintig lessen uit de 20ste eeuw die de Amerikaanse historicus Timothy Snyder beschrijft in zijn pamflet Over tirannie is dan ook ‘Koester onze taal’ (De la tyrannie. Vingt leçons du XXᵉ siècle, traduit en France chez Gallimard).
Wees er alert op wie de thematiek van het maatschappelijk debat bepaalt. Bedenk wie er gaat over het vocabulaire dat we gebruiken?
Elke tirannie begint immers met het beperken van onze woordenschat, het inperken van concepten en interpretaties, dingen die je niet geacht wordt te denken, zelfcensuur. Daarom, aldus Snyder: herhaal niet klakkeloos wat anderen zeggen, blijf lezen, om je blikveld ruim te houden, andere invalshoeken tot je te nemen dan die je toch al graag en overal hoort. En opvallend genoeg sluit hij af met dit advies: “Christenen kunnen de bijbel er nog eens bij pakken”. Dat lijkt me een goed idee.
Dankzij de Spreukendichter luister ik voortaan toch weer anders naar de gierzwaluwen om ons huis. Nu ze er zijn is het met mijn apodophoria weer gedaan. Wie weet helpt hun aanwezigheid deze zomer me om af en toe een lui en gemakzuchtig oordeel te voorkomen en de taal in al zijn veelzijdigheid te koesteren. Woorden doen er immers toe.
verzenden...